Ung thư tuyến tiền liệt: Dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị

Cập nhật:

20/11/2026 9:21 PM

Tác giả:

BTV Nguyễn Thùy Trang

Ung thư tuyến tiền liệt là bệnh ung thư hình thành khi các tế bào trong tuyến tiền liệt phát triển mất kiểm soát và tạo thành khối u ác tính. Bệnh thường gặp ở nam giới lớn tuổi và có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm. Đáng chú ý, ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn đầu thường không gây triệu chứng rõ ràng, trong khi những biểu hiện như tiểu khó, tiểu nhiều lần hoặc tiểu đêm cũng có thể xuất hiện ở các bệnh lý lành tính.

Ung thư tuyến tiền liệt không đồng nghĩa với bệnh không thể chữa khỏi. Nếu được phát hiện khi còn khu trú, nhiều trường hợp có thể được điều trị với mục tiêu chữa khỏi. Một số khối u nguy cơ thấp thậm chí chưa cần điều trị ngay mà có thể theo dõi chủ động theo chỉ định chuyên khoa.

Việc phát hiện và lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên nhiều yếu tố, bao gồm tuổi, tiền sử bệnh, xét nghiệm PSA, kết quả chụp cộng hưởng từ, sinh thiết và mức độ tiến triển của ung thư. Không thể chỉ dựa vào triệu chứng hoặc một chỉ số PSA để kết luận mắc bệnh.

Tóm Tắt Tin Sức Khỏe [Hiện]
Ung thư tuyến tiền liệt: Dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị
Ung thư tuyến tiền liệt: Dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị

Ung thư tuyến tiền liệt là gì?

Tuyến tiền liệt là một tuyến nhỏ thuộc hệ sinh dục nam, nằm ngay dưới bàng quang, phía trước trực tràng và bao quanh đoạn đầu của niệu đạo. Tuyến có chức năng sản xuất một phần chất dịch trong tinh dịch, góp phần hỗ trợ hoạt động của tinh trùng.

Ung thư tuyến tiền liệt (prostate cancer) xảy ra khi các tế bào tuyến tiền liệt xuất hiện biến đổi bất thường, tăng sinh không kiểm soát và có khả năng xâm lấn các mô lân cận hoặc di căn đến những cơ quan khác.

Phần lớn ung thư tuyến tiền liệt thuộc loại ung thư biểu mô tuyến (adenocarcinoma). Tuy nhiên, tốc độ phát triển không giống nhau ở tất cả bệnh nhân.

Một số khối u phát triển chậm, ít có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe trong thời gian dài. Ngược lại, các khối u có đặc điểm mô học bất lợi có thể tiến triển nhanh, xâm lấn ra ngoài tuyến tiền liệt hoặc di căn.

Vì vậy, điều quan trọng khi phát hiện bệnh không chỉ là xác định có ung thư hay không, mà còn phải đánh giá mức độ nguy hiểm của khối u và khả năng tiến triển trong tương lai.

Theo Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU), ung thư tuyến tiền liệt khu trú thường không có triệu chứng. Điều này giải thích vì sao một số trường hợp được phát hiện thông qua quá trình đánh giá nguy cơ hoặc xét nghiệm PSA khi chưa xuất hiện bất thường về tiểu tiện.

Những dấu hiệu có thể gặp ở ung thư tuyến tiền liệt

Nhiều người cho rằng ung thư tuyến tiền liệt luôn gây tiểu buốt, tiểu khó hoặc đau vùng kín. Trên thực tế, không có một nhóm triệu chứng nào đủ đặc hiệu để tự xác định bệnh.

Ở giai đoạn đầu, người bệnh có thể hoàn toàn không có biểu hiện bất thường. Các triệu chứng thường xuất hiện rõ hơn khi khối u ảnh hưởng đến đường tiểu, xâm lấn mô xung quanh hoặc bệnh đã tiến triển.

1. Tiểu khó, tia nước tiểu yếu hoặc tiểu nhiều lần

Người bệnh có thể gặp tình trạng tiểu khó, dòng nước tiểu yếu, tiểu ngắt quãng, cảm giác tiểu không hết hoặc phải thức dậy nhiều lần vào ban đêm để đi tiểu.

Những biểu hiện này có thể xảy ra khi tuyến tiền liệt hoặc các cấu trúc lân cận ảnh hưởng đến hoạt động của niệu đạo và bàng quang.

Tuy nhiên, rối loạn tiểu tiện không phải dấu hiệu đặc hiệu của ung thư tuyến tiền liệt. Trên thực tế, các triệu chứng tương tự thường liên quan đến tăng sản lành tính tuyến tiền liệt, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc rối loạn chức năng bàng quang.

2. Xuất hiện máu trong nước tiểu hoặc tinh dịch

Tiểu máu hoặc có máu trong tinh dịch là những biểu hiện cần được đánh giá, đặc biệt khi tình trạng kéo dài, tái diễn hoặc đi kèm triệu chứng khác.

Các dấu hiệu này có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân, bao gồm viêm nhiễm, sỏi đường tiết niệu, bệnh lý mạch máu hoặc khối u.

Không phải trường hợp tiểu máu hay xuất tinh ra máu nào cũng do ung thư tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự kết luận nguyên nhân khi chưa được thăm khám.

3. Đau vùng chậu, tầng sinh môn hoặc vùng thắt lưng

Một số bệnh nhân có thể đau âm ỉ vùng chậu, vùng tầng sinh môn hoặc thắt lưng.

Đau vùng chậu có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý tiết niệu và cơ xương khớp. Nếu ung thư tuyến tiền liệt đã di căn đến xương, người bệnh có thể xuất hiện đau xương kéo dài, đôi khi tăng dần theo thời gian.

Tuy nhiên, đau lưng không đồng nghĩa với di căn xương. Việc xác định nguyên nhân cần dựa trên khám lâm sàng và xét nghiệm hình ảnh khi có chỉ định.

4. Rối loạn chức năng tình dục

Khó cương dương, thay đổi chức năng xuất tinh hoặc đau khi xuất tinh có thể xuất hiện ở một số người bệnh.

Những triệu chứng này cũng có thể liên quan đến tuổi tác, bệnh lý mạch máu, rối loạn chuyển hóa, tác dụng của thuốc hoặc các tình trạng nam khoa khác.

Vì vậy, không thể sử dụng rối loạn cương dương như một dấu hiệu để khẳng định hoặc loại trừ ung thư tuyến tiền liệt.

5. Sụt cân, mệt mỏi hoặc đau xương kéo dài

Ở những trường hợp bệnh tiến triển, người bệnh có thể sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng vận động hoặc đau xương.

Đây là những biểu hiện không đặc hiệu nhưng cần được chú ý, đặc biệt ở người đã có chẩn đoán ung thư.

Khi nào cần đi khám khẩn cấp?

Người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp nếu xuất hiện bí tiểu hoàn toàn, tiểu máu nhiều kèm cục máu đông hoặc đau dữ dội không kiểm soát được.

Đặc biệt, đau lưng dữ dội kèm yếu chân, tê vùng tầng sinh môn hoặc mất kiểm soát đại tiểu tiện có thể gợi ý chèn ép tủy sống hoặc chùm đuôi ngựa. Đây là tình trạng cấp cứu, nhất là ở người có tiền sử ung thư.

Theo EAU - Diagnostic Evaluation, triệu chứng thường xuất hiện muộn trong diễn tiến tự nhiên của ung thư tuyến tiền liệt. Khối u tiến triển có thể gây rối loạn tiểu tiện, bí tiểu, tiểu máu, đau hoặc biểu hiện do di căn xương.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt

Nguyên nhân chính xác khiến tế bào tuyến tiền liệt trở thành tế bào ung thư chưa được xác định hoàn toàn. Quá trình hình thành bệnh liên quan đến sự tích lũy các biến đổi di truyền và nhiều yếu tố sinh học khác.

Một số yếu tố đã được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh.

Tuổi tác

Tuổi càng cao, nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt càng tăng. Bệnh ít gặp ở nam giới trẻ tuổi và thường được chẩn đoán ở nhóm trung niên, cao tuổi.

Tuy nhiên, tuổi tác chỉ là yếu tố nguy cơ, không có nghĩa mọi nam giới lớn tuổi đều mắc bệnh.

Tiền sử gia đình

Nam giới có cha hoặc anh em trai từng mắc ung thư tuyến tiền liệt có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với người không có tiền sử gia đình tương tự.

Nguy cơ còn phụ thuộc vào số người thân mắc bệnh, mức độ quan hệ huyết thống và độ tuổi khi người thân được chẩn đoán.

Vì vậy, thông tin về tiền sử ung thư trong gia đình có vai trò quan trọng khi bác sĩ đánh giá nhu cầu phát hiện sớm.

Yếu tố di truyền

Một số biến thể di truyền liên quan đến khả năng sửa chữa tổn thương DNA, đặc biệt là các biến thể gây bệnh ở BRCA2, có thể làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, bao gồm nguy cơ mắc thể bệnh có đặc điểm tiến triển bất lợi.

Không phải người có biến thể di truyền liên quan đều sẽ mắc ung thư. Việc xét nghiệm di truyền cần dựa trên tiền sử cá nhân, gia đình và chỉ định chuyên môn.

Chế độ ăn uống và lối sống

Béo phì, chế độ ăn uống, hoạt động thể lực và các yếu tố chuyển hóa đang được nghiên cứu về mối liên hệ với nguy cơ mắc hoặc tiến triển ung thư tuyến tiền liệt.

Tuy nhiên, mức độ bằng chứng không đồng nhất giữa các yếu tố. Không thể kết luận rằng một loại thực phẩm hoặc một thói quen đơn lẻ là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh.

Duy trì cân nặng hợp lý, vận động đều đặn và ăn uống cân đối vẫn có lợi cho sức khỏe tổng thể, nhưng không bảo đảm phòng ngừa hoàn toàn ung thư tuyến tiền liệt.

Phân biệt ung thư tuyến tiền liệt với phì đại và viêm tuyến tiền liệt

Đây là một trong những vấn đề dễ gây nhầm lẫn nhất.

Ung thư tuyến tiền liệt, tăng sản lành tính tuyến tiền liệt và viêm tuyến tiền liệt đều có thể liên quan đến rối loạn tiểu tiện. Tuy nhiên, bản chất và phương pháp điều trị của các bệnh khác nhau.

Ung thư tuyến tiền liệt và phì đại lành tính

Phì đại tuyến tiền liệt, còn gọi là tăng sản lành tính tuyến tiền liệt (BPH), là tình trạng tăng sinh mô tuyến tiền liệt không mang bản chất ác tính.

BPH thường gây các triệu chứng như tiểu khó, tia nước tiểu yếu, tiểu đêm và cảm giác tiểu không hết.

Ung thư tuyến tiền liệt lại là sự phát triển ác tính của tế bào, có khả năng xâm lấn hoặc di căn.

Điều cần hiểu là phì đại lành tính không phải giai đoạn tiền ung thư và không tự động chuyển thành ung thư tuyến tiền liệt. Hai bệnh có thể cùng tồn tại ở một người, nhất là nam giới lớn tuổi.

Bởi vậy, việc xuất hiện triệu chứng tiểu khó không đủ để phân biệt hai tình trạng này.

Ung thư tuyến tiền liệt và u xơ tuyến tiền liệt

Trong cách gọi thông thường, u xơ tuyến tiền liệt thường được sử dụng để nói đến tình trạng phì đại lành tính tuyến tiền liệt.

Tuy nhiên, đây không phải thuật ngữ phù hợp để mô tả tất cả các loại khối u ở tuyến tiền liệt.

Người bệnh cần phân biệt rõ tổn thương lành tính với ung thư dựa trên kết quả thăm khám và xét nghiệm, thay vì chỉ dựa vào cách gọi "u xơ" hoặc "khối u".

Ung thư tuyến tiền liệt và viêm tuyến tiền liệt

Viêm tuyến tiền liệt có thể gây đau vùng chậu, đau tầng sinh môn, tiểu buốt, tiểu nhiều lần hoặc khó chịu khi xuất tinh.

Một số trường hợp viêm tuyến tiền liệt cấp do vi khuẩn còn gây sốt, rét run và biểu hiện nhiễm trùng toàn thân.

Ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn đầu thường không gây những biểu hiện viêm cấp tính tương tự.

Tuy nhiên, triệu chứng lâm sàng có thể chồng lấp và PSA cũng có thể tăng trong tình trạng viêm. Vì vậy, việc phân biệt cần dựa trên đánh giá y khoa phù hợp.

Điểm quan trọng: Không thể chỉ dựa vào triệu chứng, khám trực tràng hoặc một kết quả PSA đơn lẻ để kết luận bệnh lành tính hay ác tính.

Chỉ số PSA bao nhiêu thì nghi ngờ ung thư tuyến tiền liệt?

PSA (prostate-specific antigen) là một loại protein do tế bào tuyến tiền liệt sản xuất. Xét nghiệm PSA trong máu được sử dụng để hỗ trợ đánh giá nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt và theo dõi bệnh trong những tình huống phù hợp.

Tuy nhiên, PSA không phải xét nghiệm đặc hiệu tuyệt đối cho ung thư.

PSA tăng có phải ung thư không?

PSA tăng không đồng nghĩa với ung thư tuyến tiền liệt.

Nồng độ PSA có thể tăng do nhiều nguyên nhân, bao gồm tăng sản lành tính tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt, nhiễm trùng hoặc các tác động liên quan đến tuyến tiền liệt.

Ngược lại, vẫn có trường hợp ung thư tuyến tiền liệt được phát hiện khi PSA nằm dưới ngưỡng thường được xem là bất thường.

Do đó, không tồn tại một mức PSA duy nhất có thể xác định chắc chắn hoặc loại trừ ung thư ở mọi nam giới.

PSA 4 ng/mL có phải ngưỡng an toàn không?

Trong thực hành, PSA 4 ng/mL từng được sử dụng rộng rãi như một ngưỡng tham khảo. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng PSA dưới 4 ng/mL luôn an toàn hoặc trên 4 ng/mL chắc chắn có ung thư.

Ý nghĩa của xét nghiệm còn phụ thuộc vào tuổi, tiền sử gia đình, thể tích tuyến tiền liệt, thuốc đang sử dụng, diễn biến PSA theo thời gian và nguy cơ cá nhân.

Một kết quả PSA cao cần được đánh giá trong bối cảnh cụ thể trước khi quyết định có cần chụp MRI hoặc sinh thiết hay không.

PSA tự do và tỷ lệ PSA tự do có ý nghĩa gì?

PSA trong máu tồn tại ở nhiều dạng, trong đó có PSA tự do và PSA liên kết với protein.

Tỷ lệ PSA tự do trên PSA toàn phần có thể hỗ trợ đánh giá nguy cơ trong một số tình huống, đặc biệt khi PSA toàn phần nằm ở vùng khó phân định.

Tuy nhiên, không thể sử dụng một ngưỡng tỷ lệ PSA tự do cố định để chẩn đoán ung thư. Chỉ số này cần được diễn giải cùng các yếu tố nguy cơ và kết quả đánh giá khác.

Mật độ PSA là gì?

Mật độ PSA (PSA density, PSA-D) được tính bằng cách lấy nồng độ PSA chia cho thể tích tuyến tiền liệt.

Chỉ số này giúp đánh giá PSA trong tương quan với kích thước tuyến tiền liệt và có thể hỗ trợ quyết định chẩn đoán khi kết hợp MRI, khám lâm sàng cùng các yếu tố nguy cơ.

Tuy nhiên, PSA-D cũng không phải công cụ chẩn đoán độc lập và không thay thế sinh thiết khi có chỉ định.

Khi nào cần xét nghiệm PSA lại?

Ở nam giới không có triệu chứng, nếu PSA tăng ở mức nhất định, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm lại trước khi thực hiện những đánh giá chuyên sâu.

Theo EAU - Hướng dẫn chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt, việc xét nghiệm PSA lại được khuyến nghị trong một số trường hợp PSA ban đầu từ 3-10 ng/mL, khám trực tràng không có dấu hiệu nghi ngờ, trước khi tiếp tục thăm dò.

Điều này không có nghĩa mọi người có PSA trong khoảng trên đều chỉ cần xét nghiệm lại. Nếu có dấu hiệu đáng lo ngại hoặc nguy cơ cao, bác sĩ có thể lựa chọn hướng đánh giá khác.

Ung thư tuyến tiền liệt được chẩn đoán như thế nào?

Chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt thường trải qua nhiều bước nhằm xác định khả năng mắc bệnh, mức độ nguy cơ và đặc điểm khối u.

Không phải người bệnh nào cũng cần thực hiện tất cả các xét nghiệm.

Khám lâm sàng và đánh giá nguy cơ

Bác sĩ khai thác triệu chứng, tuổi, tiền sử bệnh, tiền sử gia đình và các kết quả xét nghiệm trước đó.

Khám trực tràng bằng ngón tay (DRE) có thể được thực hiện khi phù hợp để đánh giá một số bất thường của tuyến tiền liệt.

Tuy nhiên, tuyến tiền liệt có thể không có bất thường rõ khi khám dù tồn tại ung thư. Ngược lại, một số thay đổi lành tính cũng có thể khiến tuyến trở nên bất thường.

Vì vậy, DRE không thể thay thế các phương pháp chẩn đoán khác.

Xét nghiệm PSA và đánh giá nguy cơ

PSA là một phần quan trọng trong quá trình đánh giá nghi ngờ ung thư tuyến tiền liệt.

Kết quả xét nghiệm cần được đặt trong bối cảnh lâm sàng, thay vì dùng một ngưỡng chung để quyết định sinh thiết ở tất cả bệnh nhân.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể sử dụng thêm PSA-D, các công cụ dự đoán nguy cơ hoặc xét nghiệm bổ trợ để đưa ra quyết định phù hợp.

Chụp cộng hưởng từ tuyến tiền liệt

Chụp cộng hưởng từ (MRI) tuyến tiền liệt giúp phát hiện và xác định vị trí những vùng nghi ngờ ung thư có ý nghĩa lâm sàng.

Kết quả MRI thường được mô tả bằng hệ thống PI-RADS, phân loại mức độ nghi ngờ của tổn thương trên hình ảnh.

PI-RADS cao làm tăng mức độ nghi ngờ ung thư có ý nghĩa lâm sàng, nhưng không đồng nghĩa chắc chắn có ung thư.

Ngược lại, MRI không phát hiện tổn thương nghi ngờ cũng không loại trừ hoàn toàn bệnh.

Khi kết quả MRI âm tính nhưng người bệnh có nguy cơ cao, bác sĩ vẫn có thể cân nhắc sinh thiết tùy tình huống.

Sinh thiết tuyến tiền liệt

Sinh thiết là phương pháp lấy các mẫu mô tuyến tiền liệt để kiểm tra dưới kính hiển vi.

Trong phần lớn trường hợp, đây là bước giúp xác định chẩn đoán ung thư về mặt mô bệnh học.

Tùy kết quả MRI và nguy cơ cá nhân, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết có định hướng, sinh thiết hệ thống hoặc phối hợp các kỹ thuật.

Sinh thiết qua đường tầng sinh môn ngày càng được ưu tiên tại những cơ sở có điều kiện phù hợp vì có thể giảm nguy cơ biến chứng nhiễm trùng so với đường qua trực tràng.

Tuy nhiên, sinh thiết vẫn có những nguy cơ như tiểu máu, máu trong tinh dịch, đau, bí tiểu hoặc nhiễm trùng. Người bệnh cần được tư vấn trước khi thực hiện.

Đánh giá mức độ lan rộng của ung thư

Sau khi xác định bệnh, những xét nghiệm hình ảnh tiếp theo phụ thuộc vào nhóm nguy cơ và khả năng ung thư đã lan rộng.

Các phương pháp có thể bao gồm MRI, CT, xạ hình xương hoặc PET/CT sử dụng chất đánh dấu phù hợp như PSMA trong những chỉ định nhất định.

Không phải bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt đều cần thực hiện PET/CT hoặc tất cả xét nghiệm hình ảnh kể trên.

Mục tiêu là xác định chính xác mức độ bệnh để lựa chọn phương pháp điều trị thích hợp, đồng thời tránh thăm dò không cần thiết.

Các giai đoạn và mức độ nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt

Ung thư tuyến tiền liệt được đánh giá dựa trên mức độ lan rộng của bệnh, đặc điểm mô học và các yếu tố tiên lượng khác.

Trong thực hành, hệ thống TNM và nhóm độ mô học ISUP có vai trò quan trọng.

Phân loại TNM

TNM gồm ba thành phần:

  • T (Tumor): Đánh giá mức độ phát triển và xâm lấn tại chỗ của khối u nguyên phát.
  • N (Node): Đánh giá tình trạng di căn hạch vùng.
  • M (Metastasis): Đánh giá sự hiện diện của di căn xa.

Ung thư có thể còn khu trú trong tuyến tiền liệt, tiến triển ra ngoài bao tuyến hoặc lan đến những cơ quan khác.

Xác định giai đoạn cần kết hợp thăm khám, hình ảnh, mô bệnh học và các dữ kiện liên quan. Không thể chỉ dựa vào một triệu chứng hay một trị số PSA.

Gleason và ISUP Grade Group

Kết quả sinh thiết giúp xác định đặc điểm mô học của ung thư.

Hệ thống Gleason đánh giá cấu trúc mô ung thư dưới kính hiển vi. Dựa trên kết quả này, bệnh được phân thành các nhóm độ mô học ISUP từ 1 đến 5.

Nhìn chung, nhóm độ mô học càng cao thì ung thư càng có xu hướng mang đặc điểm tiến triển bất lợi.

Tuy nhiên, nhóm ISUP không phải yếu tố duy nhất quyết định tiên lượng hoặc phương pháp điều trị.

Phân tầng nguy cơ

Bác sĩ có thể phân loại bệnh thành các nhóm nguy cơ thấp, trung bình hoặc cao dựa trên PSA, giai đoạn lâm sàng và đặc điểm mô học.

Việc phân tầng này giúp dự đoán nguy cơ tiến triển và lựa chọn phương pháp điều trị.

Hai bệnh nhân có cùng chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt nhưng thuộc các nhóm nguy cơ khác nhau có thể cần chiến lược quản lý hoàn toàn khác nhau.

Ung thư tuyến tiền liệt có chữa được không?

Ung thư tuyến tiền liệt có thể được điều trị với mục tiêu chữa khỏi trong nhiều trường hợp bệnh còn khu trú hoặc một số trường hợp tiến triển tại chỗ. Tuy nhiên, khả năng chữa khỏi phụ thuộc vào mức độ bệnh, đặc điểm khối u, sức khỏe tổng thể và đáp ứng điều trị.

Với ung thư nguy cơ thấp, một số bệnh nhân có thể sống nhiều năm mà bệnh không gây triệu chứng hoặc đe dọa sức khỏe. Trong những trường hợp phù hợp, theo dõi chủ động có thể giúp tránh tác dụng không mong muốn của việc điều trị quá sớm.

Với ung thư khu trú có nguy cơ tiến triển, phẫu thuật hoặc xạ trị có thể được sử dụng nhằm kiểm soát bệnh lâu dài và hướng đến chữa khỏi.

Khi ung thư đã di căn xa, việc điều trị thường tập trung vào kéo dài thời gian sống, kiểm soát tiến triển, giảm triệu chứng và duy trì chất lượng sống. Khả năng kiểm soát bệnh có thể khác nhau đáng kể giữa các bệnh nhân.

Không nên sử dụng một tỷ lệ chữa khỏi hoặc tái phát cố định cho tất cả trường hợp ung thư tuyến tiền liệt.

Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), phương pháp điều trị được lựa chọn dựa trên giai đoạn bệnh và những đặc điểm riêng của từng bệnh nhân.

Các phương pháp điều trị ung thư tuyến tiền liệt

Điều trị ung thư tuyến tiền liệt không có một phác đồ duy nhất áp dụng cho tất cả bệnh nhân.

Quyết định điều trị cần cân nhắc nhóm nguy cơ, tuổi, bệnh đi kèm, kỳ vọng sống, khả năng kiểm soát ung thư và nguy cơ ảnh hưởng đến chức năng tiết niệu, tình dục.

Theo dõi chủ động

Theo dõi chủ động (active surveillance) là chiến lược quản lý dành cho những bệnh nhân có đặc điểm ung thư phù hợp, chủ yếu ở nhóm nguy cơ thấp và một số trường hợp nguy cơ trung bình thuận lợi được lựa chọn kỹ.

Người bệnh chưa được điều trị triệt căn ngay mà được theo dõi theo kế hoạch, bao gồm xét nghiệm PSA, đánh giá lâm sàng, MRI hoặc sinh thiết lại khi cần thiết.

Mục đích là phát hiện những thay đổi có ý nghĩa để điều trị đúng thời điểm, đồng thời hạn chế nguy cơ điều trị quá mức.

Theo dõi chủ động không có nghĩa là bỏ mặc bệnh.

Cũng cần phân biệt với theo dõi chờ điều trị triệu chứng (watchful waiting). Chiến lược này thường hướng đến giảm triệu chứng khi cần thiết, thay vì duy trì khả năng điều trị triệt căn nếu bệnh tiến triển.

EAU - Hướng dẫn điều trị ung thư tuyến tiền liệt khuyến nghị theo dõi chủ động cho những bệnh nhân nguy cơ thấp phù hợp và một số bệnh nhân nguy cơ trung bình thuận lợi được lựa chọn.

Phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt triệt căn

Phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt triệt căn là phương pháp loại bỏ toàn bộ tuyến tiền liệt, thường cùng túi tinh, nhằm điều trị ung thư trong những trường hợp phù hợp.

Phẫu thuật có thể được thực hiện bằng phương pháp mở, nội soi hoặc có hỗ trợ robot, tùy tình trạng bệnh và năng lực của cơ sở điều trị.

Mục tiêu là loại bỏ khối u và kiểm soát bệnh lâu dài.

Tuy nhiên, phẫu thuật có thể gây ra các tác dụng không mong muốn, đặc biệt là tiểu không kiểm soát và rối loạn chức năng cương dương.

Nguy cơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chức năng trước điều trị, mức độ bệnh, khả năng bảo tồn thần kinh và kỹ thuật phẫu thuật.

Không phải tất cả bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt đều phù hợp với phẫu thuật.

Xạ trị

Xạ trị sử dụng bức xạ ion hóa để tiêu diệt hoặc kiểm soát các tế bào ung thư.

Đây là một phương pháp điều trị triệt căn quan trọng đối với ung thư tuyến tiền liệt khu trú và tiến triển tại chỗ.

Các kỹ thuật có thể bao gồm xạ trị ngoài với điều biến liều hoặc xạ trị áp sát ở những trường hợp phù hợp.

Ở một số nhóm nguy cơ, xạ trị có thể được kết hợp với liệu pháp ức chế androgen nhằm cải thiện hiệu quả kiểm soát ung thư.

Các tác dụng không mong muốn có thể bao gồm kích thích bàng quang, tiểu nhiều lần, khó chịu đường tiêu hóa, mệt mỏi hoặc ảnh hưởng chức năng tình dục.

Không nên hiểu rằng xạ trị chỉ được áp dụng khi ung thư đã ở giai đoạn muộn.

Điều trị nội tiết

Liệu pháp ức chế androgen (androgen deprivation therapy, ADT) làm giảm hoạt động của testosterone hoặc các tín hiệu androgen có vai trò thúc đẩy sự phát triển của nhiều tế bào ung thư tuyến tiền liệt.

ADT được sử dụng trong nhiều tình huống khác nhau, bao gồm phối hợp xạ trị ở một số nhóm nguy cơ hoặc điều trị bệnh đã tiến triển, di căn.

Tùy tình trạng bệnh, điều trị có thể kết hợp thêm những thuốc tác động lên trục androgen hoặc các phương pháp toàn thân khác.

ADT có thể gây bốc hỏa, giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương dương, giảm khối cơ, tăng mỡ cơ thể, giảm mật độ xương và những thay đổi chuyển hóa.

Do đó, bệnh nhân cần được đánh giá nguy cơ và theo dõi tác dụng không mong muốn trong quá trình điều trị.

Điều trị ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn di căn

Khi ung thư đã di căn, điều trị thường cần sự phối hợp của nhiều chuyên khoa.

Các lựa chọn có thể bao gồm ADT, thuốc điều trị toàn thân thế hệ mới, hóa trị hoặc những phương pháp khác tùy đặc điểm bệnh và các điều trị đã sử dụng.

Một số bệnh nhân có thể được cân nhắc xét nghiệm di truyền hoặc xét nghiệm dấu ấn sinh học để lựa chọn điều trị phù hợp.

Xạ trị cũng có thể được sử dụng nhằm giảm đau hoặc xử trí những biến chứng do tổn thương di căn.

Điều quan trọng là lựa chọn điều trị dựa trên tình trạng bệnh thực tế, thay vì áp dụng cùng một phác đồ cho mọi bệnh nhân.

Theo dõi và chăm sóc sau điều trị ung thư tuyến tiền liệt

Sau điều trị, người bệnh vẫn cần tái khám theo kế hoạch để đánh giá đáp ứng, phát hiện dấu hiệu tái phát và kiểm soát các tác dụng không mong muốn.

Theo dõi PSA

PSA là chỉ số quan trọng trong quá trình theo dõi ung thư tuyến tiền liệt.

Sau phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt triệt căn, PSA thường giảm xuống mức rất thấp hoặc không phát hiện được bằng phương pháp xét nghiệm thông thường.

Sau xạ trị, PSA có thể giảm chậm hơn vì mô tuyến tiền liệt không nhất thiết được loại bỏ hoàn toàn.

Do đó, ý nghĩa của một kết quả PSA sau điều trị phụ thuộc vào phương pháp đã thực hiện và diễn biến PSA qua các lần xét nghiệm.

Người bệnh không nên tự so sánh các kết quả PSA sau phẫu thuật và sau xạ trị theo cùng một tiêu chuẩn.

Chăm sóc chức năng tiết niệu và tình dục

Một số bệnh nhân có thể gặp tiểu không kiểm soát, rối loạn cương dương hoặc thay đổi chức năng tình dục sau điều trị.

Mức độ ảnh hưởng khác nhau tùy phương pháp điều trị và đặc điểm từng người.

Việc đánh giá, phục hồi chức năng và hỗ trợ tâm lý có thể giúp cải thiện chất lượng sống.

Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ khi các tác dụng không mong muốn kéo dài hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt.

Sức khỏe xương và chuyển hóa

Những bệnh nhân sử dụng liệu pháp ức chế androgen có thể cần theo dõi sức khỏe xương, nguy cơ chuyển hóa và các bệnh lý tim mạch.

Tập luyện phù hợp, dinh dưỡng cân đối, kiểm soát bệnh nền và thực hiện các biện pháp bảo vệ xương khi có chỉ định là những thành phần quan trọng của chăm sóc lâu dài.

Có thể phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt không?

Hiện chưa có phương pháp nào bảo đảm phòng ngừa hoàn toàn ung thư tuyến tiền liệt.

Những biện pháp như duy trì cân nặng phù hợp, vận động thường xuyên, ăn uống cân đối và hạn chế các yếu tố bất lợi cho sức khỏe có thể mang lại nhiều lợi ích tổng thể.

Tuy nhiên, chưa có đủ cơ sở để khẳng định việc sử dụng riêng cà chua, lycopene, trà xanh hoặc một loại thực phẩm chức năng nào đó có thể ngăn ngừa hoặc điều trị ung thư tuyến tiền liệt.

Người bệnh không nên sử dụng thực phẩm bổ sung hoặc các phương pháp chưa được chứng minh để thay thế điều trị y khoa.

Có nên xét nghiệm PSA định kỳ không?

Việc xét nghiệm PSA nhằm phát hiện sớm cần dựa trên đánh giá nguy cơ và trao đổi giữa người bệnh với bác sĩ.

Không phải mọi nam giới đều cần xét nghiệm PSA định kỳ với cùng một độ tuổi bắt đầu và khoảng cách xét nghiệm.

Những người có tiền sử gia đình mắc ung thư tuyến tiền liệt, mang biến thể di truyền nguy cơ cao hoặc có các yếu tố nguy cơ đáng chú ý có thể cần được tư vấn phát hiện sớm theo kế hoạch cá nhân hóa.

Trước khi xét nghiệm, người bệnh cũng cần hiểu những lợi ích và giới hạn của PSA, bao gồm khả năng phát hiện các khối u tiến triển chậm, dẫn đến xét nghiệm hoặc điều trị không cần thiết.

Câu hỏi thường gặp về ung thư tuyến tiền liệt

Ung thư tuyến tiền liệt có lây không?

Không. Ung thư tuyến tiền liệt không phải bệnh truyền nhiễm và không lây qua quan hệ tình dục, tiếp xúc thông thường hoặc sử dụng chung đồ dùng sinh hoạt.

Người trẻ tuổi có mắc ung thư tuyến tiền liệt không?

Có thể, nhưng bệnh ít gặp hơn ở nam giới trẻ tuổi. Nguy cơ tăng theo tuổi, đồng thời chịu ảnh hưởng của tiền sử gia đình và một số yếu tố di truyền.

PSA bình thường có loại trừ ung thư tuyến tiền liệt không?

Không. Một kết quả PSA thấp không loại trừ hoàn toàn ung thư tuyến tiền liệt. Việc đánh giá cần kết hợp nguy cơ cá nhân, khám lâm sàng và những xét nghiệm khác khi phù hợp.

Ung thư tuyến tiền liệt có phải phẫu thuật không?

Không phải tất cả trường hợp đều cần phẫu thuật. Tùy nhóm nguy cơ và tình trạng sức khỏe, người bệnh có thể được theo dõi chủ động, điều trị bằng xạ trị, phẫu thuật hoặc các phương pháp khác.

Ung thư tuyến tiền liệt có ảnh hưởng đến khả năng sinh sản không?

Bản thân bệnh và các phương pháp điều trị có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản theo những cơ chế khác nhau.

Phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt triệt căn làm mất khả năng xuất tinh theo cách tự nhiên. Xạ trị và điều trị nội tiết cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản.

Nếu còn nhu cầu có con, người bệnh nên được tư vấn bảo tồn khả năng sinh sản trước khi bắt đầu điều trị.

Kết luận

Ung thư tuyến tiền liệt là bệnh lý ác tính có mức độ tiến triển rất khác nhau giữa các bệnh nhân. Nhiều trường hợp không có triệu chứng ở giai đoạn đầu và có thể được phát hiện thông qua quá trình đánh giá nguy cơ phù hợp.

Điều quan trọng không phải là tự tìm một ngưỡng PSA để xác định ung thư, mà là đánh giá đầy đủ nguy cơ và lựa chọn phương pháp chẩn đoán cần thiết.

Khi bệnh được xác định, việc phân tầng nguy cơ, đánh giá giai đoạn và cân nhắc sức khỏe tổng thể sẽ giúp lựa chọn chiến lược điều trị hợp lý, tránh cả điều trị thiếu và điều trị quá mức.

Nam giới có triệu chứng tiết niệu kéo dài, tiểu máu hoặc nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt cao nên được khám chuyên khoa phù hợp để được đánh giá và tư vấn.